Succes maakte Elon Musk machtig en gaf hem aanzien. Maar nu durft niemand hem meer tegen te spreken of hem te wijzen op verkeerde beslissingen. Dit zou het einde kunnen betekenen voor Tesla.
De laatste tijd is de aandacht voor Elon Musk gestaag toegenomen, vooral door zijn politieke betrokkenheid bij het beleid van de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump. Je zou denken dat hij als CEO van Tesla, Space X, Starlink en X (voorheen Twitter) zijn handen vol heeft, maar het tegendeel lijkt waar te zijn. Over Space X, Starlink en X kan ik als autojournalist niet oordelen, maar Tesla is zich aan het ontwikkelen tot zorgenkind. Nog niet zo lang geleden waren er (overdreven) beloften van een grote toekomst. Nu is het sentiment, net als de verkoopresultaten, negatief. Je zou kunnen zeggen dat de dreigende ontsporing van Tesla komt door wat Musk niet doet als topman, maar ook door wat hij op andere vlakken wel doet. Dat stuit menigeen dermate tegen de borst dat het automerk het slachtoffer is geworden van een verkoopboycot.
Staat of valt het succes van Tesla met de activiteiten van de mythische Elon Musk? Dat velen de Zuid-Afrikaan bewonderen en aanhangers het wel en wee van de entrepreneur nauwkeurig volgen, komt door zijn onmiskenbare en vooral onwaarschijnlijke successen: Musk stond meerdere malen op de rand van faillissement met Tesla en zelf schatte hij de kans op succes voor Space X op hooguit 10 procent. Een mislukking zou voor hem persoonlijk een faillissement betekenen. Nog een spectaculair voorbeeld: met zijn eerste miljoenen kocht Elon Musk een McLaren F1. Toen hij met Peter Thiel in de V12 op pad was om investeerders te ontmoeten en risicokapitaal op te halen voor zijn jonge bedrijf PayPal, daagde Thiel hem uit om te laten zien waartoe de McLaren in staat is. Maar Musk vergat de tractie controle te activeren. De moeilijk te besturen sportwagen vloog door de lucht en belandde in de berm. Wonderbaarlijk genoeg raakten Peter en Elon niet gewond. Al liftend vervolgden zij hun reis naar de afspraak.
Musk is bereid om risico’s te nemen op een manier die niemand voor mogelijk zou houden. Ook zijn bereidheid om zijn eigen fysieke en psychologische grenzen te verleggen, lijkt voor de meeste mensen onvoorstelbaar. Gegeven de bescheiden kans op succes, heeft Musk to nu toe een gigantische prestatie geleverd. Dat heeft evenwel geleid tot een overdreven verheerlijking van zijn persoon. De idealisering gaat zo ver dat Musk letterlijk (met foto) centraal staat voor de waarden van het bedrijf. De boodschap: “Word meer zoals Elon”. Dit alleen al maakt kritiek op de ideeën van Musk tot heiligschennis. En blijkbaar zijn veel werknemers een soort pseudo-religieuze waakhond geworden: Elon’s wil is wet. Iedereen die kritiek levert, wordt van de loonlijst verwijderd.
Het resultaat: te veel controle, druk op mensen met een afwijkende visie om kritiek in de slikken en een werkomgeving die gekenmerkt wordt door angst. Elon Musk zelf lijkt ook meer waarde te hechten aan een positieve houding van zijn personeel ten opzichte van het bedrijf dan aan vaardigheden van zijn werknemers: hij wil iedereen graag onder controle hebben. Er is een e-mail van Musk waarin hij duidelijk maakt dat elke nieuwe werknemer zijn goedkeuring nodig heeft. Dat dit niet kan werken, gezien de enorme mutaties in het personeelsbestand en het bijbehorende 5-cijferige aantal nieuwe aanwervingen per jaar, doet er niet toe.
De paradox: een klokkenluider, wiens 100 GB aan interne data de basis vormen van de zogeheten Tesla-dossiers, ging in 2019 bij Tesla werken omdat hij Elon Musk bewonderde en het zijn levenslange droom was om elektrische auto’s voor iedereen bereikbaar te maken. Al aan het begin van zijn carrière als servicetechnicus voorkwam hij met tegenwoordigheid van geest brand tijdens een presentatie en kreeg hij daarvoor via e-mail complimenten van Elon Musk zelf. Zijn fout: hij nam het verzoek van Musk om direct te melden als hij opnieuw met misstanden te maken zou krijgen serieus en realiseerde zich waarschijnlijk pas dat hij dit niet bedoelde toen hij werd gepest en ontslagen.
Het bedrijf beschouwt het vestigen van de aandacht op fouten als vijandige heiligschennis. Iedereen die deze mening uit, schaadt het bedrijf en moet de community verlaten. Zonder angstvrije communicatie neemt het foutenpercentage toe. In de Tesla-dossiers zijn nog meer voorbeelden te vinden die illustreren dat het stigmatiseren van kritiek een negatieve invloed heeft op het corrigeren van fouten: Wanneer Musk met een prototype bij de fabriek aankomt, geeft hij opdracht om het navigatiesysteem te reviseren, omdat het een andere route voorstelde dan de route die hij zelf zou hebben genomen.
In de Tesla-dossiers staan bekentenissen van ingenieurs die technische oplossingen hebben geïmplementeerd die zij eigenlijk als nadelig beschouwen, maar waartegen zij niet protesteerden omdat het de wil van Musk is. Tijdens een virtuele bijeenkomst voor een Investors Day spreekt Musk minutenlang door een gedempte microfoon. Niemand hoort wat hij zegt. Maar niemand wijst hem erop dat hij zijn microfoon heeft uitgezet. Musk lijkt zelf geen interesse te hebben in het oplossen van problemen en fouten: hij plaatste een video waarin hij achter zijn bureau een computerspel speelt. Een medewerker van SpaceX vertelt hem dat de laatste raketvlucht bijna in een ramp eindigde met een explosie. De reactie van Musk is een korte uitroep. Dat is alles.
Samenvattend: de bereidheid van Elon Musk om risico’s te nemen en zich ergens aan te committeren, is oneindig. Hij draagt beslissingen over aan anderen en eist veel van zijn managers. Het vermogen van Musk om kritiek te accepteren, lijkt vrijwel nihil te zijn. Blijkbaar interpreteert hij kritiek als verzet en als een obstakel dat overwonnen moet worden op weg naar het doel. Zijn gedrag doet denken aan mannen die in de vorige eeuw een autobedrijf uit de grond stampten, zoals Henry Ford, William Morris, André Citroën, William Lyons (Jaguar) en Louis Renault. Na succes waanden zij zich onaantastbaar en met die houding zouden zij hun bedrijf later veel schade bezorgen.
Als Musk het aan zijn buurman Google in Silicon Valley had gevraagd, had hij geweten dat hij de belangrijkste voorwaarde voor goed presterende teams in de weg zat: Google ontdekte in 2010 in “Project Aristotle” dat psychologische veiligheid de belangrijkste factor is voor de effectiviteit van een team. In een psychologisch veilige omgeving kunnen werknemers openlijk hun ideeën uiten, fouten toegeven, vragen stellen en de status quo in twijfel trekken, zonder angst voor schaamte of represailles. Maar iedereen die de status quo bij Tesla in twijfel trekt, wordt ontslagen. Dit betekent dat het bedrijf geen ‘veilige plek voor interpersoonlijk risicogedrag’ is, zoals in het onderzoek als essentieel werd aangemerkt. Misschien heeft Elon Musk hiervoor een blinde vlek vanwege zijn eigen hoge risicobereidheid. De vraag blijft: wie zal het hem vertellen?