Verbreden snelwegen kan ondanks stikstofcrisis doorgaan dankzij rekentruc kabinet

0

De maximumsnelheid moest in Nederland omlaag om de bouw van 75.000 huizen mogelijk te maken. Maar het kabinet had nog een wens op het lijstje: het verbreden van 7 snelwegen. Een slimme rekentruc bood uitkomst.

Een “rot maatregel” vindt hij het. Premier Mark Rutte doet geen moeite om het chagrijn bij hem en zijn eigen VVD te verbloemen over de ‘100 km/u maatregel’, oftewel het verlagen van de maximumsnelheid naar 100 kilometer per uur op de snelwegen. Maar er was geen andere keuze. “Het is nodig om te voorkomen dat Nederland op slot gaat en banen onnodig verloren gaan”, zegt de premier op een persconferentie in november vorig jaar. Met de maatregel moet de uitstoot van stikstof voldoende dalen om de bouw van woningen weer vlot te trekken. Dat was nodig nadat in mei vorig jaar de Raad van State het stikstofbeleid volledig onderuit heeft gehaald: Nederland doet te weinig om kwetsbare natuur te beschermen. Als gevolg van die uitspraak konden er geen vergunning meer worden afgegeven.

Maar door de uitstoot te laten dalen, ontstaat weer ruimte voor nieuwe stikstof producerende activiteiten. Een pijnlijke, maar wel snelle maatregel die meteen effect kon sorteren, was het verlagen van de maximumsnelheid. Op verzoek van het kabinet bracht het RIVM de ‘stikstofwinst’ van de 100 km/u maatregel in kaart: hoeveel minder stikstof komt in de natuur terecht doordat het verkeer op de snelwegen gas terugneemt? En hoeveel daarvan kan dan weer gebruikt worden voor andere economische activiteiten? Het uitgangspunt daarbij is dat 30 procent van de afname ten gunste komt aan de natuur, de overige 70 procent mag weer gebruikt worden. Het RIVM berekende deze ‘stikstofruimte’ van de snelheidsverlaging over het hele land. Logisch, want de stikstofoxiden die uit een auto komen kunnen zich over vele tientallen kilometers verspreiden. De conclusie van deze rekensom was: met de 100 km/u maatregel ontstaat voldoende ruimte voor de bouw van 75.000 woningen, exact de jaarlijkse ambitie die het kabinet heeft opgenomen in het regeerakkoord. En er was nog meer goed nieuws: daar bovenop zou er nog ruimte overblijven voor andere projecten. En dus besloot het kabinet ook om 7 grote infrastructuur projecten uit te gaan voeren.

Maar hier begint de rekentruc: bij het aanleggen of verbreden van wegen worden andere regels toegepast. Van de stikstofneerslag uit het verkeer wordt maar een heel beperkt deel berekend, namelijk alleen binnen een afstand van 5 kilometer. De 95 procent van de stikstofoxiden uit verkeer die pas ná die 5 kilometer neerslaan, worden helemaal niet meegeteld. Het resultaat is een dubbele boekhouding: de bespaarde stikstof uit de 100 km/u maatregel wordt ruim berekend. De stikstof die er door een weg bouw project bij komt, wordt daarentegen heel beperkt in kaart gebracht. Het resultaat: er kunnen nog meer wegen worden aangelegd. Wiskundige Sieward Nijhuis rekende het verschil tussen de 2 methoden uit. Volgens hem is de opbrengst van de 100 km/u maatregel met het door het kabinet gekozen rekenmodel “een factor 3 tot 4” groter, dan wanneer wél met de 5 kilometer afstandsgrens zou zijn gerekend.

“Dat lijkt mij niet houdbaar”, reageert advocaat Marieke Kaajan, gespecialiseerd in Natuurbeschermingsrecht. “Ik denk dat men zich daarmee te rijk rekent en dus stikstofruimte op papier creëert die er feitelijk niet is. Je moet de opbrengst van de 100 km/u regeling met hetzelfde model uitrekenen als de aanleg van nieuwe wegen”, zi vervolgt ze. “Je rekent nu op 2 manieren. Dat is niet consequent. Het is in die zin een dubbele boekhouding”. Kaajan geeft natuurorganisaties die de vergunningen voor de 7 infra-projecten aanvechten “goede kansen”. Ook andere juristen zien risico’s. “Dit is meten met 2 maten”, zegt hoogleraar Natuurbeschermingsrecht Kees Bastmeijer. “Het is al de vraag of de 30 procent die ten goede zou moeten komen aan de natuur voldoende is. Als dan ook nog de berekeningen niet kloppen, dan heb je een nog veel groter probleem”. Saillant: bij de eerdere verhoging van de maximumsnelheid naar 130 km/u werd, in tegenstelling tot bij de verlaging, wél met afstandsgrens uitgerekend. Het waarom laat zich raden: omdat met die methode op papier de stikstofeffecten op de natuur meevielen en de snelheidsverhoging dus ingevoerd kon worden.

In de Tweede Kamer klinkt kritiek. Niet alleen bij oppositiepartijen als GroenLinks en Partij voor de Dieren, ook 3 van de 4 coalitiepartijen zijn kritisch. In de ogen van Rutger Schonis van D66 heeft minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur “wat uit te leggen”. Hij vult aan: “Het lijkt er op dat door deze methode de overheid zich letterlijk rijk rekent voor eigen infrastructuur projecten”, zegt Schonis. “Dat wekt een soort schijn van bevoordeling. Dat moet kabinet zelf ook niet willen”. Mogelijk moeten de projecten ‘on hold’ worden gezet, vindt hij. “Het moet zorgvuldig gebeuren en op het moment dat er vraagtekens zijn bij de rekenmethode waardoor je al kunt zien aankomen dat je bij de rechter niet je gelijk haalt, dan moet je natuurlijk pas op de plaats maken”. Schonis krijgt bijval van Stieneke van der Graaf van de ChristenUnie. “Het lijkt me verstandig als de minister zich er van verzekert of deze projecten wel echt juridisch haalbaar zijn op deze manier”. Ook zij pleit voor een pas op de plaats.

Juist de afgelopen weken werd vanuit het kabinet de juridische onderbouwing van maatregelen op het vlak van stikstof benadrukt. Zo wees minister Carola Schouten van Landbouw en Natuur voorstellen van boerenorganisaties, over aanpassingen aan de omstreden voermaatregel die voor minder stikstofuitstoot moet zorgen, af: ze waren juridisch te onzeker. Waarom neemt het kabinet rond eigen infrastructuur projecten dan wel genoegen met een wankele, juridische constructie? Ook CDA-Kamerlid Jaco Geurts wil opheldering van de minister: “Als jij mij vraagt: is de manier waarop hier wordt gerekend uit te leggen aan de boeren? Dan zeg ik: nee, dat is het niet”.

Alleen de VVD ziet geen beletsel om met de wegenaanleg door te gaan. “Er zijn wel 150 grote infrastructuur projecten die wij willen uitvoeren en dit zijn er slechts 7”, zegt Kamerlid Remco Dijkstra. “Het is doorberekend en er is ruimte voor. Er zal ongetwijfeld over geprocedeerd gaan worden, maar het is van belang dat wij de knelpunten in onze wegen blijven aanpakken. Filerijden leidt alleen maar tot meer uitstoot en dat is ook niet in het belang van de natuur”. Minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur wilde niet reageren. Haar woordvoerder laat weten dat het kabinet na de zomer met een reactie komt op een rapport van de commissie Hordijk, die adviseerde de rekenmethode rond weg projecten aan te passen.

Reageren is niet mogelijk.