De naam Kenichi Yamamoto doet vermoedelijk geen belletje rinkelen. Maar zijn betekenis voor de autogeschiedenis als technisch pionier is er daarom niet minder om. Yamamoto is namelijk de vader van de eerste, en vooralsnog enige, commercieel succesvolle wankelmotor. Hij werd 95 jaar.
De wankelmotor is en blijft een fascinerend stukje techniek. Het zuigerloze exemplaar verschilt radicaal van de klassieke verbrandingskrachtbron en werd vernoemd naar de Duitser Felix Wankel. Ook al had deze zich duidelijk laten inspireren op de KKM motor (Kreiskolbenmotor), een design uit 1951 van de ingenieur Hanns Dieter Paschke. Maar Wankel, een nogal apart figuur met uitgesproken nazi sympathieën, zorgde bij NSU voor een technische doorbraak, waardoor de motor met veel hogere toerentallen kon draaien. Diverse autofabrikanten, waaronder Citroën, General Motors, Mazda en Mercedes, kochten vervolgens de patentrechten.
Nadeel was wel dat je zijn motor vrijwel helemaal moest ontmantelen indien de bougies vervangen moesten worden. Nogal vervelend als je er serieuze verkoopaantallen mee wilt realiseren. Precies daar komt Yamamoto om de hoek kijken. Toen Mazda, toen nog onder de naam Toyo Kogyo, begin jaren 60 de wankelmotor wilde perfectioneren, stond hij aan het hoofd van de groep ingenieurs (de ’47 Samurais’ genaamd) die voor de uiteindelijke doorbraak zou zorgen. Kort daarop, in 1964 (Japan organiseerde dat jaar de Olympische Spelen), stelde Mazda de sportwagen Cosmo voor: een 2-zits coupé die aangedreven werd door een 798 cc wankelmotor.
Yamamoto werd in 1922 in Hiroshima geboren. Hij ging studeren in Tokyo, waar hij in 1944 zijn bul haalde. Daardoor werd hij geen slachtoffer van de atoombom die de stad trof. Zijn zusje kwam wel om tijdens deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis. Ondanks dat Hiroshima letterlijk en figuurlijk besmet was, keerde Yamamoto na het eind van de Tweede Wereldoorlog terug naar die stad, om daar te gaan werken bij Toyo Kogyo, een fabrikant van vrachtwagens. Bij dat bedrijf, dat later Mazda zou gaan heten, werkte hij zich op en mocht hij zich over de wankelmotor gaan buigen.
Toch zou het nog tot 1967 duren voordat de Cosmo (ook wel bekend als 110S) echt in productie zou gaan. De inhoud van de 2-schijfs motor was intussen gestegen naar 982 cc. Goed voor 110 pk bij 7.000 toeren. Verdeeld over 2 series bouwde Mazda er uiteindelijk zo’n 1.500 exemplaren van. Kort daarop lanceerden de Japanners de wankelmotor in de Familia Rotary Coupe and Sedan (buiten Japan R100 genaamd). Daarna volgden de RX-2, de Grand Familia, de Savanna (RX-3 buiten Japan), de RX-4 en de REPU (Rotary Engine Pick Up). Mazda wist met de wankelmotor indruk te maken op het Japanse Ministerie van Internationale Handel en Industrie (MITI), en wist anders dan Hino en Prince / PMC zo een vaste speler te worden op de personenautomarkt.
Hoewel de wankelmotor daarmee vast onderdeel was geworden van het verkoopgamma van Mazda, kleefden er nog heel wat nadelen aan het concept. Vooral het grote verbruik baarde Yamamoto kopzorgen. Maar de ingenieur zorgde voor een tweede doorbraak met een nieuwe generatie wankelmotor onder de noemer 13B. Deze werd ook gebruikt voor de RX-7 en zou bijna 30 jaar dienst doen. In turbovorm was de krachtbron goed voor 280 pk. Daarmee was de RX-7 op dat moment de snelste Japanse productieauto.
In 2003 presenteerde Mazda tenslotte de eigenzinnige 4-zits coupé RX-8 met 13B-MSP (Multi-Side Port) wankelmotor. Het zou de laatste keer zijn dat het Japanse merk een model met wankelmotor in zijn gamma zou opnemen. Hoge onderhoud/verbruikskosten, samen met steeds strengere emissienormen, deden uiteindelijk dit type krachtbron de das om.
Sindsdien steken er af en toe geruchten de kop op dat Mazda een nieuwe sportwagen met wankelmotor zal introduceren. De Japanners sluiten dat inderdaad niet helemaal uit, maar steeds zijn er ontwikkelingsprojecten die meer prioriteit hebben. En van uitstel zou dus wel eens definitief afstel kunnen komen. Het is nog maar de vraag of Yamamoto’s geesteskind een nieuwe kans krijgt. Momenteel gebruikt Mazda de wankelmotor eigenlijk alleen nog in de Amerikaanse racerij.
Doorheen zijn lange carrière bij Mazda was Yamamoto niet alleen verantwoordelijk voor de wankelmotor, maar zou hij het in 1985 zelfs schoppen tot CEO van de autofabrikant. Zijn carrière had dankzij het verkoopsucces van de RX-7 namelijk vleugels gekregen. In die periode stond hij aan de wieg van de MX-5, ’s werelds populairste open sportwagen.
Toch bleef Yamamoto het meest trots op zijn verbetering van de wankelmotor en zou het merk er in 1991 met de Mazda 787B (4 schijven, en 2.622 cc) zelfs succes mee boeken op Le Mans. Nog steeds is dat de enige Japanse overwinning op het Circuit de la Sarthe. Yamamoto werd op 16 september 1922 geboren in Hiroshima en stierf eind december 2017 op 95-jarige leeftijd in zijn thuisstad Tokyo.